डा. केदार कार्की
पछिल्ला केही वर्षहरूमा नेपालमा बाँदर (विशेषगरी मकाक प्रजाति) ले बालीनालीमा ठूलो क्षति पुर्याएको विषय व्यापक बहसको केन्द्र बनेको छ। विभिन्न रिपोर्टहरूले किसानहरूलाई ठूलो आर्थिक नोक्सानी भएको देखाए पनि तीमध्ये धेरै अध्ययनहरू वैज्ञानिक मापदण्डअनुसार गरिएका थिएनन्। यद्यपि यिनै अपूर्ण तथ्यांकका आधारमा सम्बन्धित निकायहरूले विभिन्न नियन्त्रणका उपायहरू अघि सारेका छन्, जसले कतिपय अवस्थामा बाँदरहरूको संरक्षण र जैविक सन्तुलनमाथि नकारात्मक असर पार्ने खतरा देखिएको छ।
वास्तवमा नेपालमा बाँदरहरूको सही जनसंख्या, वितरण र उनीहरूले पुर्याएको वास्तविक आर्थिक क्षतिको विश्वसनीय तथ्यांक उपलब्ध छैन। धेरै स्थानमा बालीनाली नष्ट गर्ने जिम्मेवारी केवल बाँदरलाई दिइन्छ, जबकि अन्य वन्यजन्तु तथा राति सक्रिय हुने प्रजातिहरूको क्षति प्रायः बेवास्ता गरिन्छ। त्यसैले वैज्ञानिक आधारबिनाको निष्कर्षले गलत नीति निर्माण हुने सम्भावना रहन्छ।
बाँदरहरू जैविक विविधताको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। उनीहरूले बीउ फैलाउने, प्राकृतिक जैविक नियन्त्रण कायम राख्ने तथा वन पारिस्थितिकी सन्तुलन जोगाउने काम गर्छन्। त्यसैले समस्या समाधान गर्दा संरक्षण र नियन्त्रणबीच सन्तुलन कायम गर्न आवश्यक हुन्छ।
नेपाल मात्र होइन, भारत, श्रीलंका, जापान, थाइल्याण्डलगायत धेरै एशियाली देशहरू पनि मानव–मकाक द्वन्द्वबाट प्रभावित छन्। ती देशहरूले वैज्ञानिक अनुसन्धान, जनसंख्या व्यवस्थापन तथा व्यवहार परिवर्तनका उपायहरू अपनाइरहेका छन्। नेपालले पनि दीर्घकालीन समाधानका लागि यस्ता अनुभवबाट सिक्न आवश्यक छ।
मानव–बाँदर द्वन्द्व बढ्नुका प्रमुख कारण
१. वन विनाश र बासस्थानको क्षति
विकास आयोजना, वन फँडानी तथा नगदेबाली विस्तारका कारण बाँदरहरूको प्राकृतिक बासस्थान घट्दै गएको छ। जंगल टुक्रिँदा खाना र बासस्थानको अभाव सिर्जना हुन्छ, जसले बाँदरलाई गाउँ तथा खेतबारीतर्फ आकर्षित गर्छ।
२. अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन
खुला ठाउँमा फालिने खाद्य फोहोरले बाँदरलाई मानव बस्ती नजिक आउन प्रोत्साहित गर्छ। होटल, बजार तथा पर्यटकीय क्षेत्रको फोहोर बाँदरका लागि सजिलो खाद्य स्रोत बन्छ।
३. धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा खाना खुवाउने चलन
मन्दिर तथा धार्मिक स्थलहरूमा बाँदरलाई खाना खुवाउने प्रचलनले उनीहरूलाई मानिससँग अत्यधिक अभ्यस्त बनाएको छ। पछि उनीहरूले घर, पसल तथा खेतबाट जबर्जस्ती खाना लिन थालेपछि द्वन्द्व बढ्ने गर्छ।
४. प्राकृतिक स्रोतमा प्रतिस्पर्धा
मानिस र बाँदर दुवैलाई पानी, खाना र सुरक्षित बासस्थान आवश्यक पर्ने भएकाले एउटै क्षेत्रमा स्रोतको प्रतिस्पर्धा बढ्छ। यसले नकारात्मक अन्तरक्रिया सिर्जना गर्छ।
मकाक नियन्त्रण किन जटिल छ?
देशव्यापी वितरण
मकाकहरू नेपालका धेरै जिल्लामा फैलिएका छन्, त्यसैले समस्या कुनै एक क्षेत्रमा सीमित छैन।
उच्च प्रजनन क्षमता
मकाक समूहमा बस्ने, छिटो प्रजनन गर्ने र अनुकूलन क्षमता उच्च भएका कारण तिनीहरूको संख्या छिटो बढ्छ।
उच्च बौद्धिक क्षमता
बाँदरहरू अत्यन्त बुद्धिमान हुन्छन्। उनीहरूले नियन्त्रणका उपायहरू चाँडै बुझ्ने र त्यसलाई छल्ने क्षमता राख्छन्।
एउटै समाधान सबै ठाउँमा प्रभावकारी नहुने
भूगोल, बालीको प्रकार, मौसम, वनको दूरी र स्थानीय व्यवहारअनुसार नियन्त्रणका उपाय फरक हुनुपर्छ।
न्यूनीकरणका सम्भावित रणनीतिहरू
१. वैज्ञानिक तथ्यांक संकलन
देशभर बाँदरहरूको वास्तविक वितरण, जनसंख्या घनत्व तथा बालीनाली क्षतिको वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ। यसका लागि वन, कृषि, वातावरण मन्त्रालय तथा प्राइमेट विशेषज्ञहरूको समन्वय आवश्यक हुन्छ।
२. उचित फोहोर व्यवस्थापन
खुला फोहोर फाल्न रोक्ने, कम्पोस्ट प्रणाली विकास गर्ने तथा खाद्य फोहोर सुरक्षित व्यवस्थापन गर्ने उपाय लागू गर्नुपर्छ।
३. भौतिक अवरोध निर्माण
काँडेदार बार
क्याक्टस वा खुर्सानीका जीवित बार
विद्युतीय बार
खेत वरिपरि बफर क्षेत्र
जस्ता उपायले बाँदरको प्रवेश कम गर्न सक्छ।
४. बाँदरलाई गाउँ असुरक्षित बनाउने
पटाका, आवाज, गार्ड कुकुर, चम्किला वस्तु, नकली बन्दुक, मास्क आदिको प्रयोगले बाँदरलाई डर देखाउन सकिन्छ। तर यी उपाय मानवीय र कानुनी दायराभित्र हुनुपर्छ।
५. खाना खुवाउने चलन रोक्ने
धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा बाँदरलाई खाना खुवाउने अभ्यास नियन्त्रण गर्न जनचेतना अभियान आवश्यक छ।
६. जनसंख्या व्यवस्थापन
अन्य देशहरूले प्रयोग गरिरहेका वैज्ञानिक र मानवीय जनसंख्या नियन्त्रण विधिहरू (जस्तै प्रजनन नियन्त्रण) अध्ययन गरी उपयुक्त भए लागू गर्न सकिन्छ।
निष्कर्ष
मानव–बाँदर द्वन्द्व केवल वन्यजन्तु नियन्त्रणको विषय होइन; यो जैविक विविधता संरक्षण, कृषि सुरक्षा, सामाजिक व्यवहार र वैज्ञानिक व्यवस्थापनसँग जोडिएको जटिल समस्या हो। दीर्घकालीन समाधानका लागि भावनात्मक वा राजनीतिक निर्णयभन्दा वैज्ञानिक तथ्यांक, विज्ञहरूको सहभागिता र समुदायको सहकार्य अत्यावश्यक छ। किसान र बाँदर दुवैको हित सुरक्षित हुने “विन–विन” रणनीति अपनाएमा मात्र दिगो समाधान सम्भव हुनेछ।
