म्याग्दी । दसैँका लागि भेडाच्याङ्ग्रा बिक्री गर्न मुगुबाट हिँडेका सञ्जय बिकसहित चार जना किसान ३६ दिनको कष्टकर यात्रापछि शुक्रबार साँझ म्याग्दीको गलेश्वर आइपुगेका छन्। प्रतिकूल मौसम, हिमपात र सडक अवरुद्ध हुँदा निर्धारित समयभन्दा ढिलो बजार आइपुगेका किसानलाई अब ल्याएका भेडाच्याङ्ग्रा बिक्री गर्न सकिने हो वा होइन भन्ने चिन्ताले सताएको छ।
मुगुको छायानाथ रारा नगरपालिका–६ का बिकको टोलीले दुई सय भेडाच्याङ्ग्रा ल्याएको छ। तीमध्ये एक सय घरमै पालेका र बाँकी एक सय छिमेकीबाट खरिद गरिएका हुन्। दसैँमा पोखरामा बिक्री गर्ने उद्देश्यले उनीहरू गत भदौ १८ गते घरबाट हिँडेका थिए।
तर, प्रतिकूल मौसम र बाटोमा देखिएका विभिन्न समस्याका कारण उनीहरूको यात्रा निकै लम्बियो। डोल्पाको छार्कामा हिमपात भएपछि एक साता रोकिनुपरेको बिकले बताए। त्यसपछि मुस्ताङ जोड्ने बेनी–जोमसोम सडक अवरुद्ध हुँदा थप सास्ती खेप्नुपरेको उनको भनाइ छ।
‘यसपालि प्रतिकूल मौसम र मुस्ताङ जोड्ने बेनी–जोमसोम सडक अवरुद्ध हुँदा धेरै दुःख पाइयो,’ बिकले भने, ‘डोल्पाको छार्कामा हिमपात भएपछि एक हप्ता रोकिनुपर्यो। घरबाट हिँडेको ३६ दिनमा बल्ल गलेश्वर आइपुगेका छौँ।’
टोलीले शनिबार गलेश्वरबाट भेडाच्याङ्ग्रा गाडीमा राखेर पोखरा लैजाने तयारी गरेको छ। तर, दसैँ नजिकिइसकेकाले बजारमा माग कस्तो हुने र सबै पशु बिक्री गर्न पाइने हो वा होइन भन्ने चिन्ता उनीहरूलाई छ।
‘ढिला भइसकेको छ। अब बजारमा बिक्री हुने हो कि होइन भन्ने चिन्ता लागेको छ,’ बिकले भने।
डोल्पाको काइके गाउँपालिका–२ का मानप्रसाद रोकायासहित सात जना किसान पनि सात सय भेडाच्याङ्ग्रा लिएर पोखरातर्फ लागेका छन्। उनीहरू शुक्रबार म्याग्दीको घोडेपानी हुँदै कास्कीको पोखरा पुगेका हुन्। घरबाट हिँडेको २२ दिन भइसके पनि उनीहरूको यात्रा भने सहज हुन सकेको छैन।
भेडाच्याङ्ग्रापालनलाई मुख्य पेसा बनाएका हिमाली क्षेत्रका किसानले हरेक वर्ष दसैँको बजारलाई लक्षित गरी विभिन्न सहरमा पशु बिक्री गर्दै आएका छन्। वर्षभरि पालनपोषण गरेर हुर्काएका पशु दसैँमा बिक्री गरी राम्रो आम्दानी गर्ने उनीहरूको अपेक्षा हुन्छ। तर, यस वर्ष बाढीपहिरो, हिमपात र सडक अवरोधका कारण किसानको योजना प्रभावित भएको छ।
डोल्पाको काइके गाउँपालिका–२ सहरताराका सञ्जय बुढा पनि २५ दिन पैदल यात्रा गरेर एक सय ६० च्याङ्ग्रा बिक्री गर्न पोखरातर्फ लागेका छन्। समुद्री सतहदेखि चार हजार मिटरभन्दा माथिका क्षेत्रमा पालिएका च्याङ्ग्रा बजारसम्म ल्याउन किसानले निकै मेहनत गर्नुपर्छ। भिरपाखा, खोल्सा र साँघुरा बाटो पार गर्दै पशुलाई सुरक्षित रूपमा गन्तव्यसम्म पुर्याउनु चुनौतीपूर्ण काम हो।
‘भिर, खोल्सा र साँघुरो बाटोमा च्याङ्ग्रालाई हिँडाएर बजार पुर्याई बिक्री गर्नु हाम्रो परम्परादेखिकै पेसा हो,’ बुढाले भने।
सडक अवरोधले आपूर्ति प्रभावित
दसैँ नजिकिएसँगै हिमाली क्षेत्रबाट भेडाच्याङ्ग्रा बजार झर्ने क्रम बढेको छ। तर, यस वर्षको प्रतिकूल मौसम र सडक अवरोधले किसान तथा व्यापारी दुवैलाई प्रभावित बनाएको छ। डोल्पा, जुम्ला र उपल्लो मुस्ताङबाट भेडाच्याङ्ग्रा लिएर आएका किसान तथा व्यापारीको जोमसोमदेखि बेनीसम्म चहलपहल देखिन्छ। उनीहरू पशु बिक्रीका लागि पोखरा, काठमाडौँलगायत सहरतर्फ जाने तयारीमा छन्।
गत असोज ८ देखि ११ गतेसम्म परेको वर्षापछि आएको बाढीपहिरोले बेनी–जोमसोम सडकको म्याग्दी खण्ड अवरुद्ध भएको थियो। सडक बन्द हुँदा भेडाच्याङ्ग्रा पैदल हिँडाएर ल्याउनेदेखि सवारीसाधनमा ढुवानी गर्ने कामसमेत प्रभावित भयो। कतिपय किसानले लामो दूरी पैदल यात्रा गर्नुपर्यो भने कतिपयले सडक खुल्ने प्रतीक्षामा दिन बिताउनुपर्यो।
यसले बजारसम्म पुग्ने समय लम्ब्याउनुका साथै ढुवानी खर्च पनि बढाएको छ। लामो समय लगाएर बजार आइपुग्दा दसैँको माग घट्ने वा अपेक्षित मूल्य नपाइने जोखिमसमेत बढेको किसानको चिन्ता छ।
मुस्ताङबाट बेनी–जोमसोम सडक हुँदै गलेश्वर ल्याइएका भेडाच्याङ्ग्रा ट्रक र कन्टेनरमा राखेर पोखरा तथा काठमाडौँलगायत सहरमा पठाउन थालिएको छ। यद्यपि, डोल्पाबाट मुस्ताङ आउने बाटो हिउँले ढाकिएका कारण त्यहाँका सबै किसानले भेडाच्याङ्ग्रा बजारसम्म ल्याउन नसकेको कृषि तथा पशुपन्छी विकास कार्यालय मुस्ताङका प्रमुख लालमणि अर्यालले बताए।
तातोपानी र रसुवा नाका बन्द रहेकाले यस वर्ष ठूला सहरमा भेडाच्याङ्ग्रा आपूर्ति गर्ने प्रमुख मार्ग मुस्ताङ बनेको छ। मुस्ताङ हुँदै ल्याइएका पशु पोखरा र काठमाडौँ पठाउने क्रम जारी छ। जोमसोममा भेडाच्याङ्ग्राको स्वास्थ्य परीक्षण गरेर निकासी अनुमति दिने व्यवस्था मिलाइएको छ।
कार्यालय प्रमुख अर्यालका अनुसार हालसम्म १० हजार भेडाच्याङ्ग्राको स्वास्थ्य परीक्षण गरी निकासी अनुमति दिइएको छ। गत वर्ष मुस्ताङबाट १८ हजार भेडाच्याङ्ग्रा निकासी भएका थिए। यस वर्ष प्रतिकूल मौसम र सडकको अवस्थाले आपूर्ति प्रभावित भएकाले गत वर्षको तुलनामा बजारमा कति भेडाच्याङ्ग्रा पुग्छन् भन्ने यकिन हुन सकेको छैन।
ढुवानी खर्च बढ्दा मूल्यमा चाप
लामो यात्रा र सडक अवरोधका कारण भेडाच्याङ्ग्रा बजारसम्म पुर्याउने लागत बढेको छ। मुस्ताङमा सडक, विद्युत् र सञ्चार सेवा अवरुद्ध हुँदा किसानसँग सम्पर्क गर्नसमेत कठिन भएको व्यापारीले बताएका छन्।
बेनी नगरपालिका–९ का व्यापारी डेकबहादुर चोखालका अनुसार मुस्ताङमा असोज दोस्रो सातादेखि सडक, विद्युत् र सञ्चार सेवा अवरुद्ध हुँदा भेडाच्याङ्ग्रा खरिदमा समस्या भएको थियो।
‘किसानसँग सम्पर्क हुन नसकेपछि भनेजस्तो भेडाच्याङ्ग्रा ल्याउन पाइएन,’ उनले भने।
व्यापारीका अनुसार मुस्ताङमा आकारअनुसार एउटा भेडा ३२ हजारदेखि ३५ हजार रुपैयाँसम्ममा खरिदबिक्री भइरहेको छ। च्याङ्ग्राको मूल्य प्रतिगोटा करिब ४० हजार रुपैयाँ छ। बेनी आइपुग्दा भेडाको मूल्य करिब ३६ हजार र च्याङ्ग्राको मूल्य ४५ हजार रुपैयाँसम्म पुगेको छ।
बेनी नगरपालिका–९ तोरीपानीका यामबहादुर बानियाका अनुसार च्याङ्ग्राको उमेर र आकारले पनि मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्छ। उनका अनुसार पाँच वर्ष उमेर पुगेका च्याङ्ग्रा मासुका लागि उपयुक्त मानिन्छन्।
‘महँगो परे पनि दसैँमा हिमाली क्षेत्रमा जडीबुटीयुक्त बुकीमा चरेका च्याङ्ग्राको मासु खाने चलन छ,’ उनले भने।
हिमाली क्षेत्रमा प्राकृतिक चरनमा हुर्किएका भेडाच्याङ्ग्राको मासुलाई दसैँको विशेष परिकारका रूपमा लिने गरिन्छ। त्यसैले मूल्य बढे पनि दसैँमा यसको माग हुने गरेको व्यापारी बताउँछन्। तर, यस वर्ष बजारमा ढिलो पुग्नु र ढुवानी खर्च बढ्नुले किसान तथा व्यापारीको नाफामा असर पार्न सक्ने देखिएको छ।
मुस्ताङी भेडाच्याङ्ग्राको मुख्य बजार पोखरा र काठमाडौँ हुन्। यसबाहेक म्याग्दी, बागलुङ, पर्वत, स्याङ्जा, तनहुँ र लमजुङमा पनि यसको माग हुने गरेको धवलागिरि गाउँपालिका–७ का व्यापारी प्रेम छन्त्यालले बताए।
च्याङ्ग्रापालन हिमाली किसानको मुख्य आयस्रोत
मुस्ताङको नामग्यालका किसान तेन्जिङ गुरुङका अनुसार च्याङ्ग्रापालन त्यहाँका धेरै किसानको मुख्य आयस्रोत हो। मुस्ताङका वारागुङ मुक्तिक्षेत्र, घरपझोङ, लोघेकर दामोदरकुण्ड र लोमान्थाङ गाउँपालिकामा करिब ५० हजार च्याङ्ग्रा पालिएका छन्।
उपल्लो मुस्ताङका किसानले च्याङ्ग्राको मासु बिक्री गर्नुका साथै त्यसबाट निस्कने भुवा पनि उपयोग गर्दै आएका छन्। च्याङ्ग्राको भुवा पस्मिनाको कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग हुन्छ। यसले च्याङ्ग्रापालनलाई मासु उत्पादनमा मात्र सीमित नराखी अन्य आम्दानीको स्रोतसमेत बनाएको छ।
यद्यपि, च्याङ्ग्रापालन व्यवसायमा अनेक चुनौती छन्। हिउँचितुवा र ब्वाँसोको आक्रमणबाट पशु जोगाउन किसानलाई कठिन हुन्छ। पर्याप्त हिउँ नपर्दा लेकाली क्षेत्रमा घाँस कम उम्रिने र पशुलाई आहार अभाव हुने समस्या छ। अर्कोतर्फ, हिउँदमा अत्यधिक हिमपात हुँदा चरन क्षेत्र ढाकिने र आहार नपाएर भेडाबाख्रा मर्ने जोखिम पनि रहन्छ।
यी चुनौतीका बाबजुद हिमाली किसानले वर्षभरि च्याङ्ग्रा पालेर दसैँको बजारलाई मुख्य आम्दानीको अवसरका रूपमा लिने गरेका छन्। दसैँमा राम्रो मूल्यमा पशु बिक्री गर्न पाए वर्षभरिको मेहनतको प्रतिफल प्राप्त हुने उनीहरूको अपेक्षा हुन्छ।
तर, यस वर्ष लामो पैदल यात्रा, हिमपात, बाढीपहिरो र सडक अवरोधले किसानको योजना प्रभावित भएको छ। बजारमा समयमै पुग्न नसक्दा बिक्रीको अवसर गुम्ने जोखिम बढेको छ भने बाटोमा हुने खर्च र ढुवानी लागतले आम्दानी घटाउने चिन्ता थपिएको छ।
महिनौँको मेहनत र कष्टकर यात्रापछि बजार आइपुगेका किसानका लागि अबको मुख्य चुनौती भेडाच्याङ्ग्रा बिक्री गर्नु र उचित मूल्य प्राप्त गर्नु हो। दसैँको बजारमा समयमै पशु बिक्री गर्न सके मात्र उनीहरूले वर्षभरिको मेहनतको उचित प्रतिफल पाउनेछन्।
– रासस
